Engelse topvoetballers willen duidelijkheid: zorgt koppen voor hersenschade?

Hersenschade In het Verenigd Koninkrijk roepen (oud-)voetballers als David Beckham en Wayne Rooney op tot onderzoek naar het effect van hun sport op de hersenen. De spelersvakbond wil dat er minder wordt gekopt tijdens trainingen. „Eindelijk een streepje licht aan het einde van de tunnel.”

Bram EndedijkEnzo van Steenbergen in NRC-Handelsblad
22 november 2020

David Beckham, voormalig sterspeler van Manchester United en het Engelse nationale team, zei dat dementie „families op een wrede manier berooft van hun geliefden”. Wayne Rooney, ex-spits van Manchester United en nu speler van Derby County, vindt het „moeilijk om te zien dat oud-spelers op zo’n jonge leeftijd aan de ziekte overlijden, wetende dat voetbal misschien een rol speelt”. Frank Lampard, coach en ex-speler van Chelsea, gaat de trainingsmethoden van zijn club herzien vanwege mogelijke risico’s op hersenschade – „zo serieus is dit probleem”.

De drie, die behoren tot de belangrijkste spelers uit het Engelse voetbal van de afgelopen decennia, roepen op persconferenties en in Britse media op tot grondig onderzoek naar hersenschade die hun sport kan veroorzaken. Ook de Duitse coach Jürgen Klopp van Liverpool, vorig jaar kampioen met zijn ploeg, sprak zich uit in de Engelse media. Hij vindt dat de hele voetbalwereld zich de discussie moet aantrekken. „Een generatie van spelers is getroffen, we moeten dat onderzoeken.”

In het belangrijkste voetballand ter wereld leven grote zorgen over een groeiend aantal oud-spelers dat een vorm van dementie heeft. De discussie over de veiligheid van de sport is losgekomen nadat bekend was geworden dat Jack Charlton en Nobby Stiles, die met Engeland het WK van 1966 wonnen, de ziekte hadden.

Eind vorige maand publiceerde NRC een onderzoeksverhaal waaruit bleek dat internationale sportbonden bewijzen negeren voor verbanden tussen hun sport en hersenschade, zoals dementie. Uit het artikel bleek onder meer dat de Europese voetbalbond UEFA in stilte een eerder aangekondigd onderzoek staakte naar het effect van kopballen op de hersenen.

Judith Gates, echtgenote van een oud-voetballer in Engeland die dementie heeft, reageerde in NRC en de Engelse krant The Guardian op dat artikel door zélf een onafhankelijk onderzoek te initiëren naar hersenschade in het voetbal. Voor de families van Charlton en Stiles was dat de reden om openheid te geven over de ziekte van hun overleden echtgenoten. Zo spraken ze hun steun uit voor het onderzoek van Gates. „Ik sta achter dit initiatief […] zodat spelers in de toekomst niet hoeven te lijden onder de problemen die Jack en Bill hebben ondergaan”, zei Charltons weduwe Pat. Hun pleidooi werd overgenomen door oud-spelers van het kaliber Beckham en inmiddels heeft een meerderheid van de coaches in de Premier League hun steun uitgesproken.

Verhoogde kans op dementie
Voetbal als mogelijke oorzaak van dementie is in Engeland vaker onderwerp van discussie geweest. In 2017 zond de BBC een documentaire uit waarin Alan Shearer, topscorer aller tijden in de hoogste Engelse competitie, zijn hersenen liet testen. Hij zei dat hij tijdens zijn loopbaan nooit had stilgestaan bij het feit dat zijn hersenen beschadigd konden raken en waarschuwde voor het potentieel ongezonde effect van koppen.

Daar kwam vorig jaar een onderzoek van de Universiteit van Glasgow bij, waaruit bleek dat voetballers 3,5 keer zoveel kans hebben om dementie te krijgen als de gemiddelde bevolking. Als reactie daarop verbood de FA, de voetbalbond in het Verenigd Koninkrijk, begin dit jaar koppen tijdens trainingen voor kinderen jonger dan elf jaar. Het is een maatregel waarvan het effect op de veiligheid onduidelijk is. De Nederlandse voetbalbond KNVB kiest er bijvoorbeeld voor om kinderen technisch goed te leren koppen met zachtere ballen.

Wel leidde het verbod in het Verenigd Koninkrijk tot een tijdelijke stilte over het onderwerp. Dat juist de families van Charlton en Stiles in staat waren om die te verbreken is niet verwonderlijk. Als spelers van het team dat in 1966 het WK won – de enige wereldtitel van het voetbalgekke land – zijn zij helden in Engeland. Het team van 1966 werd een symbool van nationale trots.

Het gebeurde in de jaren dat Engeland ontdekte dat het in cultureel en sportief opzicht kon concurreren met de Verenigde Staten. The Beatles veroverden de wereld. Radiostations in de VS draaiden ineens muziek uit Engeland – ongekend – en toen werden ze ook nog eens het beste voetballand van de wereld. De bekendheid van het team is in Nederland te vergelijken met het Oranje van Johan Cruijff dat in 1974 de WK-finale verloor van West-Duitsland.

Van de elf spelers die namens Engeland in de WK-finale van 1966 aan de aftrap stonden, hebben er zeker vijf een vorm van dementie gekregen. Sommigen zijn inmiddels overleden. Inmiddels zijn ook de tabloids op het onderwerp gedoken. De Daily Mail begon een „campagne”, met als doel om „eindelijk het dementieschandaal van het voetbal aan te pakken”. Oud-voetballer en columnist Chris Sutton is het gezicht van de campagne. Hij heeft een plan van zeven punten gepresenteerd. Het belangrijkste punt: meer geld voor onderzoek, financiële steun voor slachtoffers en het beperken van kopballen tijdens trainingen, op alle niveaus. Er zou maximaal twintig keer per trainingssessie gekopt mogen worden, waarna spelers minimaal 48 uur niet meer mogen koppen.

Geen wetenschappelijk bewijs
Voor de Daily Mail lijkt het vast te staan: koppen leidt tot dementie. Zo simpel is het in werkelijkheid niet. Hard wetenschappelijk bewijs dat koppen voor hersenschade zorgt is er niet. Het is bovendien ingewikkeld om te onderzoeken. De snelheid van een bal, de richting waaruit die komt, de plek waar de bal het hoofd raakt, de fysieke staat van een speler: het speelt allemaal een rol bij mogelijke schadelijkheid van een kopbal. „Als je alle wetenschappelijke studies overziet, is er op dit moment geen bewijs dat koppen gevaarlijk is”, zei KNVB-bondsarts Edwin Goedhart onlangs in NRC. Dat er weinig bewijs is, komt óók doordat sportbonden het probleem lange tijd hebben ontkend en genegeerd, zoals NRC vorige maand blootlegde.

Wel zijn er duidelijke waarschuwingen, zoals het Schotse onderzoek naar dementie bij voetballers. Ook is de hersenziekte CTE geconstateerd bij verschillende voetballers. Het is een progressieve hersenziekte die kan leiden tot gedrags- en stemmingsstoornissen, zoals agressie en depressie, en uiteindelijk tot dementie, parkinsonisme en spraakstoornissen. De ziekte is ook bij honderden oud-footballspelers in de Verenigde Staten gevonden – ook daar loopt een hoog oplopende discussie over hersenschade als gevolg van sport.

Dit weekend bleek bovendien uit wetenschappelijk onderzoek van de Liverpool Hope University dat bijna zestig spelers in wedstrijden op het derde niveau in Engeland meer dan twintig keer kopten in een wedstrijd. De onderzoekers noemen dat „buitengewoon verontrustend”. Spelers die zoveel koppen, faalden voor het merendeel in cognitieve tests die bedoeld zijn om een hersenschudding te meten. Dat verklaren de onderzoekers. Maar omdat het om kopballen gaat, worden zulke tests niet afgenomen tijdens een wedstrijd. Spelers voetballen dus verder terwijl hun hersenen steeds een beetje schade kunnen oplopen.

Het onderzoek kwam in de week dat de Professional Footballers’ Association (PFA), de vakbond van voetballers in het Verenigd Koninkrijk, in beweging is gekomen. Het stelde vorige week een ‘werkgroep’ in, die oud-spelers met een degeneratieve hersenziekte moet ondersteunen. Dit weekend kwam de vakbond met een tweede eis: koppen tijdens trainingen moet worden verminderd.

Het is de eerste keer dat een grote spelersvakbond vanwege mogelijke hersenschade veranderingen eist in het voetbal – een symbolisch moment. PFA-voorzitter Ben Purkiss, in een verklaring: „De wetenschap ontwikkelt zich snel op dit gebied en op basis van de huidige kennis moeten we direct ingrijpen. Het koppen tijdens trainingen reduceren is een praktische en belangrijke stap.”

‘Ik wil voetbal niet kapotmaken’
„Eindelijk. Een streepje licht aan het einde van een lange en donkere tunnel”, zegt Dawn Astle in een telefoongesprek met NRC. Astle is de dochter van Jeff Astle, een bekende oud-voetballer van West Bromwich Albion, die ernstig dement was en in 2002 overleed. De lijkschouwer verklaarde na zijn dood dat de vele kopballen tijdens zijn voetbalcarrière de oorzaak waren van zijn ziekte.

Dawn Astle is daarna een stichting begonnen om andere oud-voetballers met een hersenziekte te ondersteunen. Heel lang, vertelt ze, wilden de spelersvakbond en de FA nauwelijks naar haar luisteren. Nu lijkt er verandering te komen. Astle: „Mij werd altijd verweten dat ik het spel wilde kapotmaken. Maar ik hou óók van voetbal, ik wil het hart van het spel niet aantasten. Minder koppen tijdens trainingen is zo’n kleine aanpassing – het verandert niets aan het spel. Maar het is zoveel beter voor de gezondheid. Het is een fantastische eerste stap”.

ONDERZOEK KNVB NAAR HERSENLETSEL VERTRAGING ALS GEVOLG VAN CORONACRISIS EN ONTBREKEN BRUIKBARE CAMERABEELDEN
Een onderzoek van voetbalbond KNVB naar hersenletsel door koppen heeft vertraging opgelopen. Dat blijkt uit antwoorden van minister Tamara van Ark (VVD, Medische Zorg en Sport) op vragen van de Tweede Kamer, naar aanleiding van een publicatie in NRC over hersenschade in de sport.

De KNVB is twee jaar geleden begonnen met de financiering van een onderzoek naar mogelijke schadelijkheid van koppen. Het onderzoek wordt uitgevoerd door Amsterdam UMC. Het idee was om het aantal kopballen te registreren bij KNVB-elftallen (deel 1) en bij duels in het amateur- en profvoetbal (deel 2) en daar analyses van te maken. Het eerste deel van het onderzoek wordt naar verwachting, en volgens planning, afgerond in het voorjaar van 2021.

De registratie bij amateur- en profteams heeft vanwege de coronacrisis (minder wedstrijden gespeeld) ernstige vertraging opgelopen. Een ander probleem is het faillissement van VoetbalTV, dat camera’s heeft hangen op 150 amateurvelden. De KNVB kan daardoor de beelden niet meer gebruiken en heeft ook geen zicht meer op het aantal kopballen in het amateurvoetbal. Het is onduidelijk of het onderzoek überhaupt kan worden afgerond.

Aanleiding voor de vragen vanuit de Tweede Kamer was een artikel in NRCwaaruit onlangs bleek dat internationale sportbonden bewijzen negeren voor hersenschade die door hun sport kan worden veroorzaakt. Minister Van Ark schrijft dat ze zulke voorbeelden zelf niet kent, maar noemt het „van het grootste belang dat het wetenschappelijk debat onafhankelijk van belanghebbenden gevoerd kan worden.”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *