Zo houdt de UEFA Ajax en AZ klein

© Pro Shots

 

 

 

Johan Cruijff had een zak geld nog nooit zien scoren. Niks tegenin te brengen natuurlijk. Dat neemt niet weg dat voetbal wel van een spelletje is geëvolueerd naar een miljardenindustrie. In de rubriek Munten & Punten bespreekt VI-verslaggever Tom Knipping onderwerpen op de grens van commercie, financiën en sportieve prestaties. In aflevering 4 behandelen we de kloof tussen de Champions League en Europa League.

Toen Manchester City vorige week voor twee jaar werd uitgesloten van de Champions League, gingen er flink wat complimenten richting de UEFA. De Europese bond toonde eindelijk zijn tanden en wilde nu kennelijk toch echt de strijd aanbinden met de gevestigde orde. Wat nou papieren tijger? Eindelijk werden niet alleen meer de kleintjes aangepakt. Een sterk signaal van voorzitter Aleksander Ceferin, zo was het oordeel.

Maar is dat wel zo? City is nogal een geval apart. De UEFA deed al eerder onderzoek naar vermeende financiële dope bij de sjeikclub uit Manchester, maar kon niet keihard aantonen dat er was gesjoemeld. Pas nadat een hacker gestolen City-mails en City-contracten deelde met een paar internationale kwaliteitsmedia, kwam de zaak aan het rollen en werd de UEFA min of meer gedwongen tot een heropening van het onderzoek. We spreken hier kortom van een uitzonderlijke situatie die zonder de beruchte computerinbraken – ook wel bekend onder de naam Football Leaks – nooit aan de orde was geweest.

De veelgehoorde conclusie dat de UEFA de jacht op superclubs heeft geopend, lijkt dan ook onjuist. Het gaat hier niet over feiten die boven tafel zijn gekomen dankzij onderzoeken van de enorme Financial Fair Play-afdeling vol accountants en juristen van de UEFA, maar over een uitzonderlijke onthulling van een Portugese hacker die inmiddels in de gevangenis zit. De kans dat een vergelijkbare samenloop van omstandigheden zich gaat voordoen bij – pak hem beet – Paris Saint-Germain, is niet al te groot.

Financial Fair Play (FFP) is voor de UEFA ook helemaal niet het meest efficiënte middel om invloed uit te oefenen op de financiële verhoudingen tussen superclubs, topclubs en subtopclubs. De regelgeving is enorm complex. De onderzoeken zijn extreem tijdrovend. FFP heeft bijgedragen aan een gezondere industrie met minder schulden, maar niet aan een spannende sport met enigszins gelijkere kansen. Laten we wel wezen: in de negen jaar sinds de invoering is het aantal clubs dat kan meestrijden om de Europese titel niet toegenomen. Eerder afgenomen. Zou de UEFA daadwerkelijk willen nastreven dat de underdog nog een beetje kan meedoen, dan zijn de uitkeringen voor Europees voetbal de meest logische en eenvoudige weg om dat te regelen. Dit seizoen betaalt de organisator van de Champions League en Europa League 2,6 miljard euro aan de clubs. Als eigenaar van beide toernooien is de UEFA tevens de baas over de verdeelsleutel.

Naar buiten toe maakt de UEFA zich nogal druk over de toenemende inkomensverschillen. De bond zegt zich zorgen te maken over de eroderende fair play op economisch gebied, omdat het leidt tot steeds voorspelbaardere uitslagen. Waar begin deze eeuw nog drie van de vier wedstrijden werd gewonnen door de favoriet, wint inmiddels in vier van de vijf gevallen de rijkste club. Enigszins dramatisch stelde Ceferin in 2019 dat de voetbalsector dezelfde kant op gaat als de rest van de maatschappij. ‘Hoe kunnen we nog verrassingen realiseren als we leven in een wereld waar één procent van de wereldbevolking vijftig procent van alle rijkdom bezit?’

Het nastreven van meer economische gelijkheid (met als doel: spannender voetbal) heet in bobo-jargon het verbeteren van de competitive balance. De afgelopen jaren was competitive balance zo ongeveer de meest gebezigde term op UEFA-vergaderingen, tijdens UEFA-congressen en in UEFA-interviews. Vooral Ceferin raakt hierover maar niet uitgesproken. Een kleine greep uit zijn enorme arsenaal quotes hierover:

‘We moeten de sport beschermen voordat het te laat is. De kleinere ploegen moeten kunnen blijven concurreren zodat de droom voor iedereen levend blijft.’
(2017)

‘Laten we onze kaarten op tafel leggen en eerlijk zijn: de grootste uitdaging voor de komende jaren is competitive balance.’
(2017)

‘We moeten ons systeem heroverwegen om een betere competitive balance te realiseren.’
(2018)

‘De concentratie bij de rijkdom bij een klein groepje clubs bedreigt de competitive balance, die essentieel is voor de aantrekkelijkheid van het voetbal.’
(2018)

‘Ook voor de grote clubs is duidelijk dat een competitie tussen de grote clubs alleen, heel saai zal worden.’
(2018)

‘We zullen de Financial Fair Play-regels aanpassen om een nieuw Europees evenwicht te creëren.’
(2019)

‘Hoe kunnen we wonderen verwachten als we weten dat het probleem van competitive balance altijd heeft bestaan?’
(2019)

‘We moeten iets doen aan de competitive balance.’
(2019)

‘De polarisatie in inkomsten is een bedreiging voor de stabiliteit en het succes van het voetbal.’
(2020)

Laten we eens bekijken wat de UEFA in de praktijk heeft gedaan aan deze competitive balance waarover de top van de bond zich kennelijk zoveel zorgen maakt.

Ceferin werd in 2016 gekozen als voorzitter van de UEFA. De Sloveen presenteerde zich als de Robin Hood van het voetbal. Met zijn pamflet voor meer gelijkheid tussen clubs sloeg hij geen nieuwe weg in. Zijn voorganger Michel Platini was bij zijn verkiezing (in 2008) ook al Robin Hood. Eerlijk is eerlijk. De Fransman voerde daadwerkelijk beleid in om de snel toenemende dominantie van de superclubs enigszins af te remmen. FFP is zijn geesteskind en ook poogde hij de Europa League een impuls te geven.

Dat deed hij als volgt: tot 2015 was het zo geregeld dat clubs een deel kregen uitgekeerd uit de opbrengsten van het toernooi waaraan ze deelnamen. De CL was extreem succesvol, maar dat gold niet voor de EL. De UEFA kreeg het toernooi lange tijd niet rendabel. Twintig miljoen verlies per jaar werd geleden op de EL. Daar tegenover stond de CL waaraan de UEFA 150 miljoen netto per jaar overhield. Besloten werd om de opbrengsten samen te voegen in één centrale pot. Vervolgens regelde de UEFA met de clubs dat het geld via een vaste formule werd verdeeld tussen beide toernooien: de 32 deelnemers aan de Champions League kregen voortaan 3,3 keer zoveel geld als de 48 clubs in de Europa League. Het gevolg was dat de EL er procentueel gezien meer op vooruit ging dan de CL. Bij de lancering spraken de kopstukken van de eerlijkste verdeling ooit. Kijkend naar de relatieve verschillen hadden ze daar gelijk in:

  CL   EL relatieve verschil
2009/10 €803 mln   €147 mln 5,5 x zoveel
2010/11 €831 mln   €158 mln 5,3 x zoveel
2011/12 €837 mln   €164 mln 5,1 x zoveel
2012/13 €974 mln   €209 mln 4,7 x zoveel
2013/14 €905 mln   €225 mln 4,0 x zoveel
2014/15 €1.033 mln   €240 mln 4,3 x zoveel
2015/16 €1.349 mln   €411 mln 3,3 x zoveel
2016/17 €1.396 mln   €423 mln 3,3 x zoveel
2017/18 €1.413 mln   €428 mln 3,3 x zoveel

Nu nam de UEFA wel een loop met de werkelijkheid door fans op basis van de relatieve verschillen voor te spiegelen dat er werkelijk iets was gedaan om de balans te herstellen. De groep mogelijke winnaars werd door de ingreep niet groter. Integendeel. Stel dat iemand met het minimum loon tien procent loonsverhoging krijgt en iemand met een salaris van tien miljoen gaat er één procent op vooruit. In de praktijk komt dat neer op stijgingen van 1980 euro (voor degene met het minimum loon) en 100 duizend euro (voor de miljonair). Van het ene bedrag kan je een elektrische fiets kopen, van het andere bedrag een paar nieuwe auto’s. Relatief is het laagste salaris veel harder gegroeid, maar zet je ze tegenover elkaar in dezelfde wedstrijd, dan gaat de fiets die race natuurlijk nooit winnen.

Zo gaat het ook in de top van het voetbal. Tijdens de periode 2015-2018 groeiden de verschillen in uitkeringen – ondanks de ingevoerde maatregel – van 793 miljoen naar 985 miljoen euro. Het enige dat met de vaste ratio van 3,3 werd voorkomen, was dat de verschillen nóg sneller opliepen. Met andere woorden: de disbalans nam wat minder hard toe dan het geval was geweest zonder deze afspraak. Maar de competitive balance verslechterde dus wel:

Absolute verschillen in premies CL (32 clubs) versus EL (48 clubs)
2009/10 €656 mln
2010/11 €673 mln
2011/12 €673 mln
2012/13 €765 mln
2013/14 €680 mln
2014/15 €793 mln
2015/16 €938 mln
2016/17 €973 mln
2017/18 €985 mln

Dan de rol van Ceferin. De Sloveense Robin Hood begon in het najaar van 2016. Tijdens zijn eerste twee seizoenen als UEFA-voorzitter kon hij door bestaande contracten niet sleutelen aan de Europese toernooien. De tv- en sponsorrechten worden altijd voor drie jaar verkocht. Bij zijn aanstelling zat de UEFA midden in de laatste cyclus die door Platini was geregeld. Nadat Ceferin twee jaar Europa had rondgetrokken met zijn competitive balance-doctrine mocht hij in 2018 voor het eerst zelf afspraken presenteren voor de cyclus 2018/19 tot en met 2020/21. Het volgende gebeurde:

Seizoen CL   EL
2018/19 €1.977 mln   €559 mln
Relatieve verschil   3,5 x zoveel voor CL (was 3,3)
Absolute verschil   €1.413 mln (was 985 mln)

Ceferin is zo de man die de grootste inkomensverschillen realiseerde sinds de oprichting van de UEFA, 66 jaar geleden. Waar Platini in al die jaren het gat tussen beide toernooien beperkte tot driehonderd miljoen euro, kwam daar bij de eerste nieuwe cyclus onder Ceferin een half miljard bovenop. Gedurende de huidige cyclus krijgen de CL-ploegen 4,26 miljard euro meer dan de EL-deelnemers. Bovendien ging de UEFA het CL-geld zo verdelen, dat de grootste merken veel meer miljoenen gingen ontvangen dan de kleinere clubs voor deelname aan hetzelfde toernooi (zie aflevering 1 van deze rubriek). Vanuit het oogpunt van marktwerking is dat volstrekt logisch. De CL is immers vele malen succesvoller dan de EL. En de hoge inkomsten uit mediarechten en sponsoring zijn uiteraard meer te danken aan Real en Barca dan aan PSV en Bate Borisov. Maar gezien de ambities en beloftes van de UEFA was het een onlogische stap. Het staat haaks op de topprioriteit die de bond continu ventileert om het draagvlak bij competities, clubs en fans te vergroten: een betere competitive balance.

Waarom de UEFA ervoor koos om de gevestigde orde te pleasen? Simpel: angst. Een paar superclubs dreigden een paar jaar geleden een eigen topcompetitie te beginnen. Buiten de UEFA om. De bondsbestuurders staan bij zulke dreigementen al snel met de rug tegen de muur, want de CL is – naast het EK – de melkkoe waaruit vrijwel alles wordt gefinancierd. Zo kan de UEFA dankzij de florerende CL vele miljoenen uitgeven aan solidariteitsvergoedingen, subsidies en sociale projecten. Zwaar verlieslatende vrouwencompetities en jeugdtoernooien worden ermee gefinancierd. Er staat in Nyon bovendien een flinke organisatie met meer dan vijfhonderd personeelsleden die moet blijven draaien. We praten trouwens ook niet over een voetbalbond met een goedkope hofhouding. Ceferin staat voor anderhalf miljoen euro per jaar op de loonlijst en een UEFA-bestuurder die wordt ingevlogen voor vergaderingen – zoals Michael van Praag – verdient 160 duizend euro.

Wanneer de UEFA de CL zou verliezen, komt het hele bedrijfsmodel onder druk te staan. Ceferin deed dan ook wat de superclubs hem vroegen: buigen. De realiteit is nu dat de EL-bonussen die Ajax en AZ de komende weken kunnen verdienen, nogal schril afsteken tegen de CL-premies. Substantiële bedragen binnenhalen kan eigenlijk alleen door de finale te bereiken. Maar zou Ajax of AZ drie rondes overleven en worden uitgeschakeld in de halve finale, dan levert dat slechts vijf miljoen euro op:

Premies knock out-fase

  CL EL
Overwintering €9.500.000 €500.000
Overleven 1/16 finale €1.100.000
Overleven 1/8 finale €10.500.000 €1.500.000
Overleven 1/4 finale €12.000.000 €2.400.000
Overleven 1/2 finale €15.000.000 €4.500.000
Eindzege €4.000.000 €4.000.000
Totaal €51.000.000 €14.000.000

Ajax en AZ zouden in feite beter hun beste spelers kunnen sparen in de EL zodat zij vol gas kunnen geven in de Eredivisie, om zo de kansen op CL-deelname te maximaliseren. Meedoen aan de CL is economisch gezien relevanter dan de EL winnen. Stel dat Ajax meedoet in de CL en daar alle wedstrijden verliest. Dan levert dat circa veertig miljoen euro op. En stel nu dat Ajax in de EL eerst alle groepswedstrijden wint en daarna de cup pakt. Dan levert dat ongeveer 25 miljoen euro op. Toch blijft de UEFA maar praten over het herstellen van de balans, een klus waar de top van de bond volop mee bezig zou zijn. Ongetwijfeld zal de komende tijd regelmatig het mediagenieke incident met Manchester City worden aangehaald om dat illusionaire beleid te onderstrepen.

Ook het succes van Ajax werd vorig jaar dankbaar aangegrepen door Ceferin, die zich presenteerde als een vriend van de subtop. ‘We moeten Ajax beschermen’, zei hij. Aanleiding was het bereiken van de halve finale door de Amsterdammers, die op dat moment echter nog in onzekerheid leefden over CL-deelname in het nieuwe seizoen. Ook dit heeft de UEFA zelf veroorzaakt. Onder Ceferin schoven de toelatingscriteria verder op in het voordeel van de topcompetities (Engeland, Duitsland, Spanje en Italië hebben nu nu elk vier gegarandeerde plaatsen). Voor megaclubs als Bayern, Liverpool en Juventus is het daardoor bijna onmogelijk om de CL te missen. Zij hebben min of meer gegarandeerde inkomsten uit de CL en kunnen op basis daarvan ook hogere spelerscontracten afsluiten. Voor de topclubs uit de subtoplanden, zoals Ajax en PSV, geldt dat niet. Voor die clubs is CL-deelname altijd onzeker. Zij kunnen deze premies dan ook niet begroten en aanwenden om er hogere salarissen van te betalen.

Met zijn uitspraak misbruikte Ceferin eigenlijk Ajax. Want wat was zijn voorgestelde oplossing? De halve finalisten voortaan automatisch toegang verlenen tot de CL-groepsfase in het volgende seizoen. Dat klonk sympathiek, maar ook dat was in feite weer een buiging naar de gevestigde orde. De halve finale van Ajax was immers een incident. Ajax was de eerste halve finalist in veertien jaar die niet afkomstig was uit de vijf toplanden. Bijna alleen de megaclubs zullen in de praktijk baat hebben bij zo’n regel, omdat zij bij slechte prestaties in de competitie toch nog een vangnet hebben. Wil Ceferin Ajax beschermen, zoals hij beweert, dan kan hij de subtoplanden ook gewoon meer plaatsen geven. Maar uiteraard is dat net niet de bedoeling. Sterker nog: hij schetste in samenspraak met de superclubs al een gesloten Champions League waar nieuwe landskampioenen zich bijna niet meer in zouden kunnen vechten. Pas toen de plannen uitlekten en het UEFA-hoofdkantoor werd getroffen door een orkaan van kritiek, zette hij dat voornemen in de ijskast.

We zullen in een van de volgende afleveringen dieper ingaan op de consequenties van het UEFA-beleid voor de nationale competities, maar duidelijk is dat het ook daar dramatischer dan ooit is gesteld met de competitive balance. Door het Europese premiestelsel valt voor veel ambitieuze subtoppers niet meer op te boksen tegen de top. Neem AZ. Dat wil graag de vaderlandse top aanvallen. Maar wat moet je als Ajax of PSV met een enkele CL-deelname ruimschoots meer geld genereert dan de hele jaarbegroting in Alkmaar? De UEFA deelt gigantische buitenboordmotors uit aan een paar clubs en toert vervolgens het continent rond om met ernstige gezichten alarmerende verhalen af te steken over de competitive balance.

Terwijl Ceferin fanatiek doortimmert aan zijn IJzeren Geldgordijn is er geen enkele voetbalbestuurder die zegt: Beste Aleksander, wat kraam je nou toch allemaal voor een onzin uit? Dat lijkt misschien merkwaardig, maar zo werkt dat nu eenmaal in de gunbranche waarin vriendschap en loyaliteit de wapens zijn om de kansen op toernooien, finales en persoonlijke promoties levend te houden. Over twee weken doet de UEFA-top Amsterdam aan. In de Beurs van Berlage staat op 3 maart het jaarcongres op het programma. Uiteraard zal Ceferin in zijn speech weer gaan hameren op de competitive balance en ongetwijfeld zal de Sloveen opduiken in de sportjournaals om uit te leggen dat we het systeem moeten herzien zodat Ajax en PSV ook weer een kans maken. Bij dezen kent u dan alvast de feiten.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *